MANASTIR TVRDOŠ | Plemenito

MANASTIR TVRDOŠ | Plemenito

MANASTIR TVRDOŠ


slike

MANASTIR TVRDOŠ
MANASTIR TVRDOŠ
MANASTIR TVRDOŠ
MANASTIR TVRDOŠ
MANASTIR TVRDOŠ
MANASTIR TVRDOŠ
MANASTIR TVRDOŠ

Manastir Tvrdoš sa crkvom posvećenom Uspenju Presvete Bogorodice, najstariji je živi manastir u današnjoj Hercegovini. Nalazi se oko 5 km zapadno od Trebinja, na obodu Trebinjskog polja. Manastir je na oko 270 m iznad mora. Njegova crkva se nalazi na vrhu stene, koja se nekad u okomitim stepenicama spuštala prema dvadesetak metara nižoj rijeci Trebišnjici.

Po predanju, Tvrdoš su podigli Sveti car Konstantin Veliki (324-337) i njegova mati Sveta carica Jelena (247-327). Drugo predanje kaže da je ktitor Tvrdoša bio Sveti kralj Stefan Uroš II Milutin (1282-1321). Treće predanje kao graditelja manastira vidi hercega od Svetoga Save Stefana Vukčića Kosaču (1435-1466). Ipak, ne postoji ni jedan neoboriv dokaz za ova narodna predanja.  Jedino što možemo konstatovati da je, na osnovu arheoloških nalaza, manastir Tvrdoš bio u službi i za vrijeme kralja Milutina i za vrijeme hercega Stefana u čije vrijeme je dograđivan.

Prvo sačuvano pisano svjedočanstvo o Tvrdošu potiče iz 1501. godine, kada je tvrdoški monah, Marko Trebinjac pošao na učenje slikanja u Dubrovnik. Zatim 1509. godine, Marko Trebinjac u knjizi Tvrdoški Oktoih zapisao da su crkvu Uspenja Presvete Bogorodice podigli arhijerej (mitropolit) Visarion i arhiepiskop Jovan. Potom je 1510. godine ugovoreno sa Vicom Lovrovim iz Dubrovnika da živopiše crkvu. Zanimljivo je da pravoslavni monasi Tvrdoša imaju sasvim normalan odnos sa rimokatoličkim Dubrovnikom, što govori o dobrosusjedskim odnosima bar kada je riječ o vremenu iz kojega potiču ovi izvori.

Kao novo mitropolitsko sjedište, obnovljen Tvrdoš je tokom XVI i XVII vijeka odigrao neizmjerno značajnu ulogu u opstanku Srpske pravoslavne Crkve i Srba. Tu je bilo sjedište 19 mitropolita Hercegovine, počev od Visariona, koga je nasljedio Marko Trebinjac.

Na osnovu arheoloških ostataka saznajemo da je još u IV vijeku postojala vizantijska crkvena građevina na mjestu manastira Tvrdoš, što nam govori o ranom razvoju hrišćanstva na području današnje Hercegovine. Isti nalazi nam govore da su crkvene građevina na tom mjestu više puta tokom istorije rušene, a prvi put u VI vijeku, vjerovatno za vrijeme najezde Avara. Ono što je zanimljivo, a što nam takođe pokazuje arheologija, jeste to, da već od VI vijeka imamo dokaze o Slovenima na tom području. Znamo da su Sloveni često u savezu sa Avarima dolazili u krajeve južno od Save i Dunava, i vjerovatno su neki od tih nama srodnih plemena ostali trajno da žive u dolini Trebišnjice.

U manastiru Tvrdoš otkriveno je jedno groblje u manastirskoj porti i 15 grobova u samoj manastirskoj crkvi. Mitropoliti odnosno episkopi sahranjivani su u crkvi, a ostali monasi u porti. Neke kosti mogu pripadati episkopima ili mitropolitima sahranjenim i pre XVI vijeka, kao što su one ispod jugoistočnog pilastra. U oltaru izgleda postoji grob, u kom bi bio sahranjen neki episkop, najkasnije do XII vijeka.

U groblju u porti otkriveno je 200 grobova, oni pripadaju uglavnom muškarcima, u malom broju djeci i po nekoj mlađoj ženi. Naročito su značajni podaci djelimične antropološke analize sahranjenih. Proučene očuvane lobanje odraslih muškaraca imale su „planokcipitaliju i brahikrane su, tako da se pouzdano može govoriti o autohtonom dinarskom antropološkom tipu ljudi“.

U nekim grobovima su nađeni predmeti koji omogućavaju bliže datovanje. Najstariji nalaz je oštećena narukvica od stakla, ranovizantijskog doba. Za njom slijedi kresivo sa bronzanim rukohvatom iz približno X vijeka, nošeno u torbici o pojasu. Širokog su datovanja, u XII-XV vijek, par srebrnih karičica iz groba žene sa istočne strane crkve. U njoj susednom grobu nađena je čaša od žutozelenog stakla, bez ikakvog ukrasa, XIV-XV vijeka. Vjerovatno prvoj polovini XV vijeka pripadaju djelovi zlatoveza, srme, nađeni u šutu ispod poda trpezarije XVI-XVII vijeka. To mogu biti djelovi opšivke svetovne vlastelinske odjeće, ali i crkvene odežde. Iz XVI-XVII vijeka su mala metalna kopča, nađena u grobu jednog mitropolita, i brojanice, pronađene u monaškom grobu.

Nadgrobni belezi, u narodu poznati kao mramori a u stručnoj literaturi kao stećci, predstavljaju posebnu grupu spomenika iz Tvrdoša. Mogu se grupisati u starije, iz XII-XIV vijeka, i mlađe, iz XV vijeka; sasvim su rijetki pod Turcima, opet osobenog izgleda. Mnogi od njih su ugrađeni u razne dijelove manastira, iskorišćeni za pločnike ili zidove zgrada podignutih u XVI-XVII vijeku.

Postojanje episkopije u Trebinju prvi put je zabilježeno1022, kada je Rim uspostavljao arhiepiskopiju u Dubrovniku, a zatim prilikom uspostavljanja arhiepiskopije u Baru1089. Nije jasno kakva je bila i dokle se mogla prostirati nadležnost grčke episkopije zabilježene početkom XIII vijeka, sa sjedištem u onom dijelu Boke (crkva Rize Bogorodice u Bijeloj), koji je bio u sastavu Trebinjske kneževine (Risan-Konavli). U tom smislu nije zanemarljiva okolnost da su u Tvrdošu nađeni dijelovi vizantijskih amfora, što pokazuje da je manastir bio privredno povezan sa Grčkom. To su dve drške amfora iz približno XII vijeka, od kojih je jedna nađena u crkvi, a druga sa njene sjeverne strane.

U vrijeme kraljeva Mihajla i Bodina, nesumnjivo je primenjivana slovenska služba, kako to pokazuju natpisi na živopisu srušene crkve u Paniku. Iako se slovenska služba održala i tokom XII vijeka, što ukazuje natpis župana Grda, čini se da je Trebinjska episkopija postepeno potpala pod vlast Dubrovnika i postala latinska. Zato je Sveti Sava uspostavio Humsku episkopiju u Stonu, koja je bila nadležna i za područje Trebinja, preuzevši brigu o pravoslavnom nasleđu Dalmacije. Za jerusalimskog patrijarha Atanasija, Sveti Sava je bio arhiepiskop Dalmacije i Dioklitije, kako piše njegov biograf Teodosije.

Manastir Tvrdoš je ostao potpuno nepoznat u sačuvanim pisanim izvorima i tokom vlada Nemanjića, Kotromanića i Kosača, kao i sva pravoslavna Crkva Trebinja, što je više od slučajnosti. Velika graditeljska djelatnost Nemanjića ocrtala je jezgro njihove države između Lima, Drima, Vardara i Pomoravlja. U predjelima današnje Hercegovine, Crne Gore i drugdje gdje je Srpska Crkva trajala neprekidno, nije trebalo učvršćivati državnost velikim manastirima. Međutim, crkve koje se pojavljuju iz zemlje i kamena, pokazuju da današnja Istočna Hercegovina nije bila zanemarena u njihovo doba; čini se da je niz crkava još neotkriven. Na primjer, u Blagaju je postojala crkva na nepoznatom mjestu, podignuta u vrijeme „slavnog Nemanje“, o čemu svjedoči sačuvani dio natpisa na kamenu. Zatim, u Trebinju se nalazi nadgrobni mramor župana Pribilše sa natpisom iz vremena kralja Vladislava Nemanjića (1234-1243), ali se danas može samo nagađati položaj crkve u kojoj je bio sahranjen. Među zapretenim manastirima prošlosti, Tvrdoš se pojavljuje kao prvi manastir Trebinja i jedan od najuglednijih manastira Humske eparhije Svetoga Save.

 

IZVOR: Đorđe Janković, Manastir Tvrdoš, Tvrdoš-Trebinje 2010.

AUTOR FOTOGRAFIJA: Jovan Vidaković

PRIREDIO: Boris Radaković

slika dana:

nosilac projekta:

pordžali:

baner dijaspora.jpg

ministarstvo prosvjete baner.jpg