MLETAČKI ZBORNIK | Plemenito

MLETAČKI ZBORNIK | Plemenito

MLETAČKI ZBORNIK


slike

MLETAČKI ZBORNIK
MLETAČKI ZBORNIK
MLETAČKI ZBORNIK
MLETAČKI ZBORNIK
MLETAČKI ZBORNIK
MLETAČKI ZBORNIK
MLETAČKI ZBORNIK
MLETAČKI ZBORNIK
MLETAČKI ZBORNIK
MLETAČKI ZBORNIK
MLETAČKI ZBORNIK


Mletački zbornik nastao je krajem XIV ili početkom XV vijeka. Tačnog datiranja nema, jer je rukopis prekinut, tako da ne dostaje kolofon, koji je vjerovatno postojao, zbog toga ne znamo ništa ni o piscu ni o licu koje je naručilo Zbornik. Približno datiranje zasniva se na paleografskoj i jezičkoj analizi rukopisa.

Zbornik je vrlo blizak Hvalovom zborniku, i po jeziku, ali još više po prilozima i njihovom rasporedu, istom kao u Hvalovom zborniku, bar što se tiče tekstova koji su sačuvani. Rukopis se prvi put pominje 1719. godine, a 1794. već se njime bavio J. Dobrovski, koji je opisao njegovu sadržinu. Čuva se u Veneciji u Biblioteci sv. Marka.Rukopis je pisan ljepše i čitkije nego Hvalov, a i slova su nešto veća.

Jezik rukopisa je jako ikaviziran, ima nešto mlađe forme i pod uticajem je narodnog jezika, ali ima i puno nedoslednosti jer su često iste riječi napisane na razne načine.

Prvi dio Zbornika čini četvorojevanđelje, iza kojeg slijedi Apokalipsa,nepotpun praksapostol, zatim četiri apokrifna teksta: poslanice episkopa tirskog Doroteja o 68 učenika Gospodnjih i Epifanija o apostolima i dva apokrifa o Pavlovu „obhoždeniju i mučeniju“. Zatim slijede Djela apostolska i njihove poslanice.

Četvorojevanđelje u Mletačkom zborniku pisano je na pergamentu i hartiji ustavnim tipom ćirilice (l. 1-127). Po svojoj sadržajnoj strukturi četvorojevanđelje pripada mlađoj redakciji starijih južnoslovenskih četvorojevanđelja koja pored podjele na Amonijeve i opširne glave sa popisom opširnih glava pred jevanđeljima sadrži u uvodnom dijelu Eusebijevu Poslanicu Kiprijanu o harmoniji jevanđelja sa tablicom (l. 1-7), kao primjera radi, Četvorojevanđelje dijaka Bunila iz XIII vijeka, ili hilandarski rukopis br. 407.

Praksapostol u Mletačkom zborniku počinje Dekalogom (l. 143-144v), a poslije Poslanice Doroteja Tirskog o učenicima gospodnjim (l. 147-148v) i dva hagiografska spisa o apostolu Pavlu, Obhoždenije apostola Pavla (l. 148v-149) i Mučenje apostola Pavla (l. 149-149v), slijede Djela apostolska, apostolske i Pavlove poslanice, koje se prekidaju na prvoj strani Poslanice Jevrejima. Pred Djelima apostolskim sa popisom opširnih glava nalazi se Prolog (l. 149v-151) i Istorijsko skazanije o Djelima apostolskim(l. 154-155). Jedan poveći prolog se nalazi i pred apostolskim poslanicama (l. 193-196v), a kraća skazanija, načetci, napisanija i napomene sa popisom glava nalaze se pred svim apostolskim poslanicama (l. 194-214v). Na kraju svake apostolske poslanice nalaze se kraće egzegetske beleške o poslanicama i broju stihova u njima.

Pred Pavlovim poslanicama nalazi se jedan veći predgovor, Prvo slovo apostola Pavla prid čita(n)nem (l. 215-224v), a zatim slijede Pavlove poslanice sa popisom glava i kraćim egzegetskim bilješkama do početka Poslanice Jevrejima koja je izgubljena (l. 289v).

Apokalipsa u Mletačkom zborniku (l. 127-143) ima naslov blagoviden eže wt Iov(a)na napisano bi. Tekst je napisan u dva stupca i podeljen na isti broj glava kao i Apokalipsa u Hvalovom zborniku. Glave su, izuzimajući osamnaestu, grupisane na horizontalnim marginama iznad ili ispod teksta. Brojna raznočtenija u naslovima glava, a i samom tekstu, govori da Apokalipse u Hvalovom i Mletačkom zborniku ne pripadaju istoj rukopisnoj grani, već da predstavljaju različite izdanke zajedničke južnoslovenske izvorne matice.

Osim Divoševa jevanđelja i Hvalova zbornika Mletački zbornik sadrži najbogatiju i najzanimljiviju iluminaciju među ćirilskim rukopisima bosanskog porijekla. U Mletačkom zborniku u prvom dijelu ispisanom na pergamentu su četiri jevanđelja, čije zastavice na počecima teksta ukazuju na tijesnu povezanost sa iluminacijom Nikoljskog jevanđelja.

Tako se na početku jevanđelja po Mateju (l.9r) nalazi zastavica pravougaonog, skoro kvadratnog oblika, ukrašena sa dva romba okačena o ivice okvira, ornamentalnoj shemi koju nalazimo u nizu bosanskih rukopisa, od kojih se Mletački zbornik razlikuje samo dotle nepoznatim stilizovanim floralnim ornamentima i ljiljanima, iznad gornje ivice. Odgovarajuća zastavica u Nikoljskom jevanđelji uma istu shemu, ali se razlikuje po unjetim ornamentima, krunama i ljiljanima. Inicijal K ima istovetnu stilizaciju kao u Nikoljskom jevanđelju.

Na početku teksta jevanđelja po Marku (l. 45r) je zastavica ukrašena granom sa krunom pri vrhu, ukazujući na veliku sličnost sa odgovarajućom zastavicom u Nikoljskom jevanđelju. Isto tako je inicijal Z koji obrazuje zmaj sličan sa Nikoljskim inicijalom.

Povodom kruna izrečeno je mišljenje da su Mletački zbornik kao i Nikoljsko jevanđelje rađeni za kraljevski dvor, što je veoma vjerodostojno, s obzirom da su vladari svakako željeli da imaju raskošno ukrašene rukopise, kao što su to željeli velikodostojnici, kao Hrvoje Vukčić.

Međutim, dok su u izuzetno raskošni Hrvojev misal unjeti samo njegov grb i ljiljani, insignije njegove porodice, a izostavljene su krune, u Mletačkom zborniku i Nikoljskom jevanđelju nalaze se osim ljiljana i krune, što ukazuje da su bili namjenjeni za kraljevski dvor.

Na početku jevanđelja po Luki (l. 61r) pravougaona, skoro kvadratna zastavica ukrašena je ornamentima romboidnog oblika u koje su unjeti stilizovani krinovi. Dok se ta zastavica, za koju nam nije poznata paralela među bosanskim rukopisima, dosta razlikuje od odgovarajuće u Nikoljskom jevanđelju, inicijal P skoro je istovetan sa onim koji se nalaze na početku jevanđela po Luki u Nikoljskom jevanđelju.

Na početku jevanđelja po Jovanu je zastavica koja je po shemi srodna odgovarajućoj u Nikoljskom jevanđelju, ali po motivu unjetom u medaljone te pravougaone zastavice dosta se razlikuju, pošto je ovdje predstavljen anđeo koji sputava aždaju, što odgovara tekstu Apokalipse (Otkrov. Jovana 20,1,2).

Ispred početka svih jevanđelja su njihovi simboli, anđeo, lav, vo i orao. Oni su rad drugog majstora ovog rukopisa.

U drugom dijelu ovog zbornika, ispisanom na hartiji, od lista 144 nalazi se tekst deset zapovjesti (Dekalog), prema petoj knjizi Mojsijevoj. Iznad početka tog teksta je velika zastavica u koju su upisana dva romba. U rombu lijevo je kompozicija Hrista sa četiri simbola jevanđelista, odnosno Hrista u tetramorfu. U rombu desno je stojeća figura sa nimbom, bradom i dugom bijelom kosom, koja predstavlja Mojsija na gori kraj nesagorive kupine. Ova kompozicija predstavlja treću glavu druge knjige Mojsijeve (II,3,2). Izvan rombova su tri lica, dva anđela i jedno koje predstavlja bradatog čovjeka koji upire pogled prema Mojsiju.

Na kraju poslednjeg apokrifa, pri kraju toga teksta (l. 155v) naslikana je velika kompozicija koja predstavlja jedanaest apostola i iznad njih dva anđela. To je ilustracija Djela apostolskih, i to prve glave (I, 1-26), gdje je riječ o dva čovjeka u bijelim odjećama koji se obraćaju apostolima objašnjavajući im Vaznesenje Hristovo. Hristos iz te scene je predstavljen na sledećoj stranici u kružnom medaljonu upisanom u veliku pravougaonu zastavicu i okruženog znacima tetramorfa, koji ovdje dobijaju specijalno obilježje, jer su osim anđelja lav i vo predstavljeni sa ljudskim likom i krilima. Na taj način ovdje je kombinovan opis koji se nalazi u Jovanovom Otkrovenju (4, 1-19) i vizija Jezikilja (I, 1-28). Hristos u tetramorfu se javlja u sceni Strašnog suda, tako da ove dve scene donose Vaznesenje i Strašni sud.

Poslanice koje slijede Djelima apostolskim imaju iznad početka teksta minijature ili dekorativne zastavice.

Prva zastavica nalazi se iznad Jakovljeve poslanice. U tu zastavicu je unjet autorski portret apostola Jakova (l. 194r). Sličan je portret iznad početka Petrove poslanice (l. 198v).

Na početku druge Petrove poslanice je zastavica u koju su upisana dva kruga. U lijevom je orao, a u desnom četvoronožac (jagnje) koji u ustima drži krst. Veoma sličnu zastavicu nalazimo u Nikoljskom i Daničićevom jevanđelju.

Prva Jovanova poslanica ukrašena je zastavicom pravougaonog oblika u koju je unjeta vreža sa lepezastim krajevima i palmeticama. Stilski srodno koncipiran ornament sadrži zastavica na početku jevanđelja po Marku u Daničićevom jevanđelju, ali se vreža tamo razlikuje po stilizaciji (l. 207v).

Na početku Pavlove poslanice Rimljanima (l. 226v) javlja se nov dekorativni elemenat – pet redova malih rombova u koje su unjeti zlatni ljiljani, dok se osam ljiljana nalazi iznad gornje ivice.

Iznad Pavlove poslanice Korinćanima (l. 241v) nalazi se zastavica pravougaonog oblika obrazovana sa pet redova ulančanih prstenova. Pri osnovi zastavice je unjet grb podeljen na četiri polja. U jednom od njih je mali krst.

Veoma je zanimljiva zastavica na početku druge poslanice Korinćanima (l. 255v). U pravougaoniku zastavice je predstavljen apostol Pavle koji sjedi lijevo i diktira tekst svoje poslanice apostolu Luki koji sjedi desno. Pojava dva autora na minijaturama rukopisa nalazi se i u vizantijskoj umjetnosti.

Međutim, ovaj rukopis je posebno zanimljiv po stilu minijatura. Kostimi naslikanih figura pokazuju nove elemente dotle nepoznate u minijaturnom slikarstvu Bosne i Hercegovine i ukazuju na uzore sa Zapada.

 

IZVOR: Dragoljub Dragojlović, Istorija srpske književnosti u srednjovekovnoj bosanskoj državi, Novi Sad 1997; Mara Harisijadis, Iluminacija rukopisa bosanskog porekla u srednjem veku, GLAS CCCLIV Srpske akademije nauka i umetnosti, Odeljenje istorijskih nauka, knjiga 6, Beograd 1988; Herta Kuna, Hrestomatija starije bosanske književnosti, Sarajevo 1974.

PRIREDIO: Boris Radaković

slika dana:

nosilac projekta:

pordžali:

baner dijaspora.jpg

ministarstvo prosvjete baner.jpg

Ključne riječi:

Jevanđelje Relikvije Crkva Krin