Umetničko stvaralaštvo bosanskih krstjana | Plemenito

Umetničko stvaralaštvo bosanskih krstjana | Plemenito

Umetničko stvaralaštvo bosanskih krstjana


HVALOV ZBORNIK

Biblijske knjige crkve bosanske, za razliku od biblijskih knjiga zapadnih katara koje su bez likovnog ukrasa, imaju tri sloja dekorativnih i likovnih iluminacija. Najstarija i zajednička svim biblijskim knjigama crkve bosanske je dekorativna iluminacija inicijalnih slova zastavica i vinjeta koje se nalaze već u Vatikanskom aprakosnom evanđelju iz prve polovine XIII veka.  Najviše iluminacija dekorativnog karaktera imaju Divoševo četvoroevanđelje i Praksapostol iz Giljferdingove zbirke br. 14. Inicijali i zastavice su obrazovane od prepletenih traka, razlistalih i rascvetalih grana u koje su upletene likovne predstave realnih i fantastičnih životinja zajedno sa ljudskim likovima. U nekim se figuralnim inicijalima prepoznaju i ikonografski sadržaji, kao, primera radi, Hristos i Petar, odnosno vešanje Judino u Divoševom četvoroevanđelju, koji svojim likovnim izrazom aludiraju na sadržaj evanđeljskog teksta.

Drugi sloj likovnog ukrasa u biblijskim knjigama crkve bosanske reprezentuju minijature, čija ikonografija sledi pravovernu tradiciju. Ovaj likovni ukras najranije reprezentuje Giljferdingov praksapostol br. 14, likovima apostola Pavla sa Timotejom i apostola Pavla sa mladim Galaćininom.  Portreti evanđelista nalaze se i u Kopitarovom i drugim mlađim četvoroevanđeljima. Na prelazu iz XIV u XV vek ova vrsta minijatura dobila je šire okvire, obuhvatajući složenije likovne kompozicije, ali ne napuštajući pojedinačne ili grupne predstave evanđelista, apostola i starozavetnih proroka, pa i samih krstjana koji su kao „sveti" i „božiji ljudi" pripadali redu apostola i hrišćanskih svetitelja.  Oba ova tipa minijatura zastupljena su u Mletačkom i Hvalovom zborniku. U prvom se nalaze portreti apostola Jakova, Petra i Pavla koji evanđelisti Luki diktira tekst svoje poslanice, a u drugom, u uvodnom delu, grupni portreti apostola Tadeja i Simona, Bartolomeja i Jakova, Pavla i Petra, Andrije i Jovana, Jakova i Filipa, Mateja i Tome, Mateja i Jovana Krstitelja, a u samom tekstu pojedinačne figure apostola Jakova, Petra, Jovana, Jude i Pavla, kojima su pridodati David i Mojsije sa Judejcima.


KOPITAROVO JEVANĐELjE

Likovi apostola i proroka u uvodnom delu Hvalovog rukopisa izgleda da su naknadno dodati, a likovi apostola i proroka ukonponovani u tekst rukopisa govore kao da ih je radio sam Hval ili neki drugi slikar sa kojim je Hval kao pisar rukopisa nesumnjivo sarađivao.

U oba se zbornika nalazi i veći broj minijatura sa likovnim kompozicijama, čija je ikonografija i u celini i u pojedinostima pravoverne orijentacije. Mletački rukopis ima dve takve kompozicije. Prva se nalazi ispred teksta Dekaloga i predstavlja Pozivanje Mojsija na gori Horivu i Nesagorivu kupinu, a druga, ispred Dela apostolskih predstavlja Vaznesenje nacrtano na dve strane. Na jednoj su likovi 11 apostola sa dva anđela iznad njih, a na drugoj, Hristos sa dva anđela i četiri simbola evanđelista.  Hvalov zbornik ima više takvih kompozicija. Na početku teksta nalazi se Hristovo raspeće sa Bogorodicom i evanđelistom Jovanom, Bogorodica sa Hristom na prestolu i Blagovesti sa Bogorodicom i arhanđelom, a u samom tekstu zbornika, Hristos na prestolu koji blagosilja apostole, Vaznesenje Hristovo sa šest anđela koji nose mandrolu Hrista i dvanaest apostola sa Bogorodicom ispod njih i Kamenovanje sv. Stefana.

Treći sloj, koji sadrži minijature simboličkog sadržaja, započeo je krstjan Tvrtko Pripković likovnim prikazom krilatog lava kao simbola evanđelista Marka. U fragmentarno sačuvanom Vrutočkom četvoroevanđelju nalazi se samo likovni prikaz orla kao simbola evanđeliste Jovana, a u Kopitarovom četvoroevanđelju, likovni prikazi vola i orla kao simbola evanđelista Luke i Jovana. Simboli evanđelista nalaze se i u drugim četvoroevanđeljima bosanske provenijencije. U Nikoljskom četvoroevanđelju evanđelista Matej je simbolično predstavljen kao klečeći anđeo, a u Mletačkom zborniku simboli evanđelista se pojavljuju pojedinačno ili u većim likovnim kompozicijama.


MANOJLOVO JEVANĐELjE

Simboli evanđelista u biblijskim knjigama crkve bosanske slede pravovernu ikonografiju i u potpunosti se razilaze sa simboličkom ikonografijom bogomila koji su, prema jednom podatku popa Dragolja, simbolima evanđelista davali drugi doktrinarni značaj. Anđeo, kao simbol evanđeliste Mateja, simbolički je predstavljao Hrista, koga su srednjovekovni dualisti smatrali anđelom zajedno sa Devom Marijom i evanđelistom Jovanom, vo, kao simbol evanđelista Marka, Hristovu dobrovoljnu smrt koju je Hristos nagovestio na Tajnoj večeri, lav, kao simbol evanđelista Marka, Hrista koji kao zaspali lav ne zatvara oči, ostajući budan, a orao, kao simbol evanđelista Jovana, Hristovo uznesenje na nebo.

U Mletačkom i Hvalovom zborniku nalazi se nekoliko minijatura koje su neki istraživači nepotrebno povezivali sa jeretičkim učenjem crkve bosanske. Danas je utvrđeno da je ikonografija i tih minijatura pravovernog karaktera. Klečeći anđeo sa nimbom koji drži za lanac vezanog grifona na početku Jovanovog evanđelja u Mletačkom zborniku predstavlja ilustraciju dvadesete glave Jovanove Apokalipse i nema ništa jeretičkog. Pravoverni karakter minijature orla i jedne četvoronožne životinje koja u ustima drži rep u obliku dvostrukog krsta, koja se nalazi na početku Druge Petrove poslanice Mletačkog zbornika, ima brojne analogije u minijaturnom slikarstvu istočne crkve.


RADOSAVLjEV ZBORNIK

Uzaludno je jeretički karakter tražen i u jednoj minijaturi koja se nalazi na početku Poslanice Jevrejima istoga zbornika. Minijatura je komponovana od dve dopojasne figure koje imaju krstove u nimbovima i predstavlja, na što upućuje i tekst Poslanice, boga oca i Hrista kao sina božijeg i višeg od anđela, što je upravo suprotno učenju srednjovekovnih dualista. J. Maksimović je skrenula pažnju da se likovni prikazi boga oca i sina bez sv. Duha nalaze i u vizantijskom minijaturnom slikarstvu i da to ne predstavlja nikakav ikonografski izuzetak.

Likovne ilustracije u rukopisnom nasleđu crkve bosanske, ostavljajući po strani njihov umetnički karakter, u potpunosti slede pravovernu ikonografiju oslonjenu na stare istočne uzore i nemaju u sebi ništa ni jeretičko ni dualističko.

 

Izvor: Dragoljub Dragojlović, Krstjani i jeretička crkva bosanska, Beograd 1987.

PRIREDIO: Boris Radaković

slika dana:

nosilac projekta:

pordžali:

baner dijaspora.jpg

ministarstvo prosvjete baner.jpg

Ključne riječi:

Jevanđelje Crkva Ćirilica Bosna