SREDNjOVEKOVNO GROBLjE U RANKOVCIMA KOD LjUBINjA U REPUBLICI SRPSKOJ | Plemenito

SREDNjOVEKOVNO GROBLjE U RANKOVCIMA KOD LjUBINjA U REPUBLICI SRPSKOJ | Plemenito

SREDNjOVEKOVNO GROBLjE U RANKOVCIMA KOD LjUBINjA U REPUBLICI SRPSKOJ

SREDNjOVEKOVNO GROBLjE U RANKOVCIMA KOD LjUBINjA U REPUBLICI SRPSKOJ[1]

 

Groblje se nalazi u ljubinjskom selu Rankovci koje pripada predjelu prostranog krečnjačkog bila koje razdvaja stare humske župe Ljubinje i Dabar. U Rankovcima postoji više pravoslavnih grobalja 19. i 20. vijeka (Janjića, Krulja i Mravovo) predstavljenih uglavnom nagdrobnim krstovima skromnijih dimenzija. Ova novija groblja nalaze se u neposrednoj blizini kuća, a srednjovjekovna groblje sela Rankovci leži nešto sjevernije od Janjića kuća u blizini puta za Dabar.

Brojni autori pisali su o srednjovjekovnim grobljima Ljubinja. Ipak, ovo staro ljubinjsko groblje nije do sada pomenuto[2].

Srednjovjekovno groblje u ljubinjskom selu Rankovci sastoji se od tri spomenika u obliku krsta, pri čemu dva posjeduju sačuvane pripadajuće ploče i dva spomenika u obliku debelih ploča u krajnjem zapadnom dijelu nekropole (sjeverni: 179 h 140 h 40 cm i južni: 239 h 201 h 28 cm). Groblje je smješteno ispod grebena Tatina na putu za selo Vlahovići i susjednu regiju Dabra na sjeveru, koja je, kao i Ljubinje, predstavljala srednjovjekovnu župu[3]. Pored velikog broja starih grobalja sastavljenih od spomenika tipa ploča, sanduka i sljemenjaka, među kojima se nalazi i veći broj novootkrivenih[4], Ljubinje posjeduje veoma značajan broj starih masivnih nadgrobnih krstova koji nisu pomenuti u poznatom pregledu Š. Bešlagića[5]. Ovom prilikom, ukazujem na nauci nepoznatu nekropolu kojom dominiraju masivni krstovi izrađeni tokom perioda kasnog srednjeg vijeka. Na pripadajućoj ploči krsta koji je označen brojem 1, uočen je i ostatak ćiriličnog natpisa (Sl. 1). 

Spomnici su izrađeni od bijelog domaćeg krečnjaka podesnog za obradu. Može se izreći utisak da spadaju u dobro obrađene primjerke srednjovjekovnih nagdrobnih spomenika.

Spomenik broj 1 (sl. 1) predstavlja nadgrobni krst koji je, moguće, izrađen od rimskog miljokaza. Njegove dimenzije su: 140 h 55 h 36 cm. (Ploča: 195 h 180 h 25 cm).

Ukrašen je trima predstavama košute i krupnim reljefnim krstom na zapadnom licu. Posjeduje prostranu ploču koja u svome jugozapadnom dijelu čuva ostatak ćiriličnog natpisa koji kazuje da na tom mjestu leži Prvislav. Uočljiva su slova iz prva dva reda: A SE L[E]ŽN PRVNSLAV. Detaljnom analizom pri uslovima jutarnjeg svijetla, ali isključivo detekcijom slovnih znakova dodirom, bilo je moguće pronaći ostatke slova iz trećeg reda: GRK DҍAK (Sl. 2).

Ovo srednjovjekovno groblje sa sjeverne-sjeveroistočne i zapadne strane ograđeno je međom. Sjeverozapadno od prvog spomenika, uz samu među, nalazi se drugi masivni nadgrobni krst čija je horizontalna greda za osam cm. duža od okomite (Sl. 3). Njegove dimenzije su: 140 h 55 h 36 cm.(Ploča: 195 h 180 h 25 cm). Sličan oblik starog krsta viđa se na još jednom mjestu u istočnoj Hercegovini, upravo u području Ljubinja, u Uboskom polju (zaseok Brajkovina, Krstine)[6]. Spomenik na istočnom licu nosi ukrase u obliku floralnih motiva.

Treći spomenik u obliku krsta je, na žalost, polegao i polomljen. On leži na krajnjoj jugozapadnoj ivici nekrolole (Sl. 4). Njegovo lijevo „rame“ je odbijeno. Skrenuo bih pažnju na tragove mogućeg namjernog oštećivanja prethodnog krsta i to upravo gornje plohe okomite grede gdje su vidljivi tragovi odbijanja materijala dubokim zasjecanjem masivnog oruđa. Ovaj krst je posjedovao grobnu konstrukciju sastavljenu od oklesanih ploča koja je oštećena prilikom pada spomenika. Njegove dimenzije su: 185 h 115 h 25 cm. Na obje strane nosi ukrase u vidu spirala.


(Sl. 1) Natpis markiran mekanom kredom: 

A SE L[E]ŽN

PRVNSLAV[Ь]

GRK[Ь] DҍAK[Ь]


A SE L[E]ŽI

PRVISLAV

GRK DIJAK

Ovdje leži Prvislav Grk dijak


Datiranju natpisa može poslužiti slovo V uklesano u obliku kvadrata koje se u natpisima Hercegovine javlja tokom 15. vijeka[7], kao i slovo Ž u vidu krstića. Ovako usječeno slovo Ž, u obliku ravnokrakog krsta, viđa se upravo u natpisima Ljubinja 15. vijeka[8]. Slovo ҍ u trećem redu je izuzetnog oblika u prostoru istočne Hercegovine. U veoma starom natpisu župana Krnja u crkvi Sv. Arh. Mihaila u Aranđelovu se viđa postament u obliku pravilnog trougla[9] sa okomitom linijom koja se prihvata na vrhu.


Sl. 2


 Sl. 3


Sl. 4


AUTOR: Goran Ž. Komar



[1] Rad je u skraćenoj verziji objavljen Glasniku Društva konzervatora Srbije br. 39, Beograd, 2015, 65-67

[2] Luko Zore, Starinski natpisi, Slovinac 1880, 278-295 (Vlahovići); L. Zore, Starinski natpisi, Slovinac, 1881, 66; Ljuba Stojanović, Stari srpski zapisi i natpisi, III, br. 4832, 4833 (Vlahovići); br. 4826-4830 (Premilovo polje); 4886 (Donja Kapavica: Tvrtko Vukac) ; Vid Vuletić-Vukasović, Starohrvatska prosvjeta 1895, br. 40-41 (Vlahovići); Vijestnik, X, 1888, 52 (Dabiživ Radovanović); Vijestnik XII, 1890, 43 i X, 1888, 73 (Premilovo polje); Ćiro Truhelka, Stari bosanski natpisi, Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu, 1895, 569 (Krtinje); Matija Bijelić, Dva starobosanska natpisa u Vlahovićima, GZMS 1890, 225, 226; M. Bijelić, Natpis iz Miljanovića, Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu, 1891, 54-55 (krst na Miljanovićima); Matija Bijelić, GZMS 1891, 298-304 (Premilovo polje); Jefto Dedjer, Hercegovina, atropogeografske studije, Veslin Masleša, Sarajevo, 1990, 276: u Ubosku, da na tri mjesta „ima grčkog groblja“: Osoje gdje ima i stara crkvina, „blizu Ubalačke lokve u gomili Crkvini“ i na mjestu „Rudi“. U ovim toponimima bi prepoznali nekropolu na predjelu Grebuša, nekropolu na tumulusu u istočnom kraju polja i nekropolu Pod dubom; 277: nekropolu kod Zelića kuća „Krletin greb“ u Vođenima; 280: u Ivici u „Crkvinama na Ilijinu brdu negda bila crkva, a da je grčkih grobalja na četiri mjesta: Glavicama, Jokova ograda, Trepetljike i groblju Donje Ivice. Glavice su dio sela G. Ivica, a stećci se nalaze u mjesnom groblju, dok Trepetljika spada u D. Ivicu; 280: u Kruševici: Varina crkva na Gradini i nekropole na Kunku i Šurkovićima, kao i u Lastvi „Svatovsko groblje“; 283: u Gleđevcima krstovi na predjelu Mrkalji (Raškojev krst) i nekropola u Premilovom polju; Šefik Bešlagić, Stećci, kataloško-topografski pregled, Sarajevo, 1971, 376-380; Š. Bešlagić, Ljubinje- srednjovjekovni nadgrobni spomenici, Naše starine X, Sarajevo, 1965, 113-163. Autor pruža fotografske snimke krstova u području Ljubinja: 117: krst na Miljanovićima, 119: krst na Žrvnju na Vrtinama, 122: krst u Mihića Groblju na Bančićima,123-124: krst u Donjoj Kapavici, 131: krst Raškoja u Gleđevcima, 142-144: krst na Rđusima (veći, dimenzija: 2,30 h 1,35 h 0,30 m) koji je odnešen u Zemaljski muzej u Sarajevu. Takođe, 125: skica nekropola u Premilovom Polju, 143: skica nekropole na Rđusima, skica nekropole na Vlahovićima. Pruža čitanja natpisa na Vlahovićima sa markiranim natpisima u crkvi i natpisom na ulazu u portu, 148: Vlađ Bjelič i Vukosav Vlađević, kao i natpisa Vučihnića; Marko Vego, Zbornik srednjovjekovnih natpisa Bosne i Hercegovine, tomus II, 1964, br. 94-96 (Vlahovići); M. Vego, Zbornik..., II, br. 97 (Pomoćan Ostojić u nekropoli Pod Dubom); M. Vego, Zbornik..., II, br. 112 (Krtinje, krst Radosava Grubača); M. Vego, Zbornik..., II, br. 99 (Miljanovići); M. Vego, Zbornik..., II, br. 86-90 (Premilovo polje); M. Vego, Zbornik..., III, 1964, br. 98 (Dabiživ Radovanović); M. Vego, Zbornik..., III, br. 304 (Donja Kapavica); M. Vego, Iz istorije srednjovjekovne Bosne i Hercegovine, Sarajevo, 1980, 201, 202: natpisi Premilovog polja, autor donosi reviziju sva četiri natpisa, ali ne uočava peti; 203: natpis iz Gleđevaca; 203, 204; 204, 205: natpis Pomoćana iz Uboskog polja; 205, 210: natpisi iz Vlahovića; Bogumil Hrabak, O hercegovačkim vlaškim katunima prema poslovnoj knjizi Dubrovčanina Dživana Pripčinovića, Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu, sv. IX, istorija i etnografija, nova serija, Sarajevo, 1956, 29-39; Šefik Bešlagić, Ljubinje-srednjovjekovni nadgrobni spomenici, Naše starine X, Zavod za zaštitu spomenika kulture BiH, Sarajevo, 1965, 113-165; Pavao Anđelić, Srednjovjekovna župa Popovo, Tribunia br. 7, Trebinje, 1983, 61-79; Ahmed Aličić, Poimenični popis sandžaka vilajeta Hercegovina, Orjentalni institut u Sarajevu, Sarajevo, 1985; Đuro Tošić, Prilog identifikovanju i datovanju vlaških stećaka u istočnoj Hercegovini, Istorijski zapisi, god. LXXII, br. 1-2, Podgorica, 1999, 105-129; Aleksandar Ratković, Ljubinje, srednjovjekovne nekropole i crkvišta, Ljubinje 2002; Bojan Turanjanin, Novootkrivena nekropola mramorova u selu Mišljen kod Ljubinja, Beograd, 2013, 255; R. Likić, Srednjovjekovne krstače ljubinjskog kraja, Portal „Moja Hercegovina“ 27. feb. 2013;  Arheologija piše novu istoriju Ljubinja, Portal „Moja Hercegovina“, 22. sept. 2014; R. Likić, Medijska slava nepoznatog stećka sa Vlahovića, Portal „Moja Hercegovina“ 10. jan. 2014. - nekropola u Kovačevom grovlju na Vlahovićima (zaseok Radići) sa osamnaest spomenika, jedan sanduk raskošne, umjetničke izrade; R. Likić, Selo Korlati, Portal „Moja Hercegovina“ 13. maj 2013. - nekropola u seoskom groblju u selu Korlati ispod grebena Siljevca koji razdvaja Ljubinje od Popova (Veličani); R. Likić, Razriješena misterija Krletinog greba, Portal „Moja Hercegovina“, 7. feb. 2015.

[3] Radmilo Pekić, Župa Dabar u srednjem vijeku, Bileća, 2005; Đuro Tošić, Srednjovjekovna humska župa Dabar, Beograd, 2005

[4] Goran Ž. Komar, Stari ćirilični natpisi istočne Hercegovine (sa pregledom krstova), drugo dopunjeno i izmjenjeno izdanje, Herceg Novi, 2015

[5] Šefik Bešlagić, Stećci, kataloško-topografski pregled, Sarajevo, 1971, 376-380. Ovim pregledom obuhvaćene su tek dvadeset i dvije nekropole u području Ljubinja, pri čemu su pomenute i one u Rankovcima susjednim selima Vlahovići i Donja Kapavica: 376, 378. U opsegu ovih sela postoje i druge sredonjovjekovne nekropole. Takođe, broj srednjovjekovnih krstova je puno veći i može se reći da ovaj kraj, pored bilećkog, čuva najveći broj ovih spomenika na prostoru istočnohercegovačkih opština i moguće, prostoru čitave Bosne i Hercegovine.

[6] G. Ž. Komar, Stari..., 191. Spomenik na bočnoj strani posjeduje ćirilični natpis.

[7] Gordana Tomović, Morfologija ćiriličkih natpisa na Balkanu, Beograd, 1974, 17

[8] G. Ž. Komar, Stari..., 118: natpis Radka Dojčina u G. Ivici i 124: Stipka Radoslalića u Premilovom polju

[9] M. Vego, Iz istorije..., 245; G. Ž. Komar, Stari..., 41

slika dana:

nosilac projekta:

pordžali:

baner dijaspora.jpg

ministarstvo prosvjete baner.jpg

Ključne riječi:

Mramorje Stećci Hum Crkva