Srednjovekovni natpis iz Zvornika sa pomenom imena grada | Plemenito

Srednjovekovni natpis iz Zvornika sa pomenom imena grada | Plemenito

Srednjovekovni natpis iz Zvornika sa pomenom imena grada

Apstrakt: U ovom radu je prikazan jedan srednjovekovni nadgrobni spomenik (stećak) iz Zvornika, do sad nepoznat u stručnoj literaturi. Po obliku i reljefnim ukrasima spada u sam vrh umetnosti stećaka. Posebnu vrednost daje mu natpis koji sadrži jedan od prvih pomena imena grada – starog Zvonika. Na početku teksta dat je kratak prikaz četiri srednjovekovna natpisa iz okoline Zvornika koji su od ranije poznati u literaturi.

Ključne reči: Zvornik, Zvonik, spomenik, stećak, ćirilični natpis, srednji vek, Preljub Mačak, Obrad

Zvornik je stari grad na levoj (bosanskoj) obali Drine, u srednjem delu njenog toka. U istoriografiji je poznat po bogatoj prošlosti tokom poznog srednjeg veka, kada je imao ulogu trgovinskog središta u podrinskom rudarskom basenu. Grad je dve decenije bio u rukama despota Đurđa Brankovića. U vreme osmanske vlasti Zvornik je važio za veoma značajno utvrđenje, “ključ Bosne“, sedište sandžaka i kapetanije. [1] Danas je prepoznatljiv po dobro očuvanoj tvrđavi na istaknutoj litici u klisuri Drine.

Iako se u pisanim izvorima ovaj grad pominje tek od 1410. godine, [2] brojni arheološki obrađeni materijalni ostaci svedoče o gradskom životu na području Zvornika i u ranijim vekovima. Među najznačajnije spadaju ostataci katoličkog samostana, o kome postoje vesti u dubrovačkim dokumentima, [3] na udaljenosti oko 1 km izvan gradskih zidina. U literaturi se najčešće nalazi mišljenje da je i prvobitni oblik imena grada - Zvonik - nastao po upadljivom zvoniku neke velike crkve. U dubrovačkim dokumentima pojavljuje se isključivo naziv Zvonik (Suonich, ili u latinskom prevodu Campane), da bi nakon dolaska Osmanlija preovladao sadašnji oblik imena grada. Arheološkim istraživanjima u Zvorniku i okolini decenijama se bavio profesor Rajko Avramović, čijim zalaganjem je formirana i gradska muzejska zbirka.

Dok su o gradskom i prigradskom životu srednjovekovnog Zvornika nađena svedočanstva u vidu materijalnih ostataka i pisanih podataka, o seoskom stanovništvu  toga vremena, u mestima udaljenim od gradskih zidina, postoji samo jedna vrsta pouzdanih svedoka. To su monumentalni srednjovekovni nadgrobni spomenici karakteristični za teritoriju Bosne i Hercegovine i rubna područja susednih država - poznati pod nazivom stećci. [4]  Upravo kultura stećaka, koju stručna literatura obično datuje u period od XII do XVI veka, govori nam da su ovde postojala značajna naselja i u široj okolini grada. O nekropolama stećaka u okolini Zvornika objavio je iscrpan izveštaj Drago Vidović u časopisu Naše starine 1956. godine. [5] Kada je, par decenija kasnije, Šefik Bešlagić priređivao svoja enciklopedijska izdanja o stećcima, za područje Zvornika je koristio podatke iz Vidovićevog izveštaja, bez bitnijih novih istraživanja na terenu.  Nepoznate nekropole istraživao je tek pomenuti profesor Avramović, i tom prilikom pronašao spomenik koji je predmet ovog teksta.

Manje od 10% svih stećaka ukrašeni su nekom vrstom reljefa, a ispod 1% sadrži natpise. [6] Koliko su natpisi na ovim spomenicima retki, pokazuje podatak iz Bešlagićevog prebrajanja: od približno 70 hiljada stećaka evidentiranih u bivšoj Jugoslaviji, tada su postojali podaci o svega 363 natpisa. [7] U međuvremenu je otkriveno tek nekoliko desetina novih. Za područje Zvorničke opštine Bešlagić navodi 56 nekropola sa ukupno 804 spomenika. Od tog broja, 44 su imali reljefne ukrase, a 3 natpise. [8] Teško je govoriti o sadašnjem brojnom stanju, jer su u međuvremenu otkrivene neke nove nekropole, ali su neke od ranije poznatih delimično ili potpuno uništene. Takođe, i teritorija Zvorničke opštine je pretrpela promene (značajno je smanjena). Kada je reč o spomenicima sa natpisima, koji su prvenstveno bitni za tematiku ovog rada, njihov broj u literaturi se kretao ovako: Vidović i Bešlagić su znali za tri, Marko Vego je u Zbornik srednjovjekovnih natpisa Bosne i Hercegovine uvrstio još jedan novootkriven, dok sa spomenikom koji će ovde biti predstavljen ukupan broj srednjovekovnih natpisa iz okoline Zvornika iznosi pet. U međuvremenu je jedan od ona tri prvobitna ostao izvan teritorije zvorničke opštine.

Prvi natpis iz okoline Zvornika sa kojim su se istoričari upoznali objavljen je još 1890. godine u Glasniku zemaljskog muzeja. [9] Pronađen  je u selu imena Zaselak, na putu Zvornik - Sapna, koje je razgraničenjem nakon poslednjeg rata pripalo opštini Sapna. Na lokalitetu zvanom Posteljine, pored glavnog seoskog puta, stoje dva stuba. [10] Na jednom od njih je natpis. Spomenik je dugo vremena stajao oboren i služio kao prelaz preko propusta na putu, tako da su kolski točkovi gazili po njemu. Zbog toga je znatno oštećen, ali sada je uspravljen. Natpis je uvrstio Lj. Stojanović u Stare srpske zapise i natpise, [11] a Marko  Vego u Zbornik srednjovjekovnih natpisa Bosne i Hercegovine. [12] Na slici 1 su prikazani fotografija i čitanje preuzeti od Vega.

 

A SE LEŽI BRAѢ

. . RЬDOEVIČЬ

NЬ ZEMLI TUŽDI

A POSTAVI NA NEMЬ

KAMENЬ PRѢH

TѢNЬ RADOSAL

IČЬ PASTORAKЬ MU

I ѠZRЬKO SINЬ N

EGOVЬ DOBRI ŽIV I

UMRѢ

SE PISA DRAGOE DIѢ

               


Sl. 1. Natpisa Braje Tvrdojevića iz Zaseoka

Najbolje očuvan natpis iz Zvornika, a i jedan od najbolje očuvanih uopšte, nalazi se u selu Glumini, zaseoku Pargani, na putu Zvornik - Tuzla. Objavljen je kod Stojanovića pod rednim brojem 5962, a kod Vega pod brojem 310.

+ SE LEŽI MILЬCЬ

CRЬNIČЬ DOBRѢ Ž

IVЬ DOBRѢ UMRѢ

SINA U NEGA NE BI

ŠE SINOVЬCЬ KAMI

SPOSTAVA I TO MU P

ISA KULЬ DUKЬ +

Treći stećak sa natpisom nalazi se u selu Malešići, skrajnutom sa magistralnog puta Zvornik – Bijeljina, na lokalitetu imena Ubjenac. I ovaj natpis je objavio Stojanović, pod rednim brojem 5963, a Vego pod brojem 309. Prikazan je na slici 2.

SE LEŽI

BOLЬKO NA

SVOEI ZEMLI NA

PLEMENITO

I NA LENDSNI


Sl. 2. Boljkov natpis iz Malešića

Vego je u svoj Zbornik uvrstio i jedan nov, do tad nepoznat natpis iz okoline Zvornika. [13] Pronađen je u selu Šetići, koje leži sa desne strane puta Zvornik - Tuzla, i to kod kuće Mihajla Pantića u zaseoku Gradina. Autor navodi da je spomenik prenet sa Klise, ali ne kaže ko je i kada to izveo.  Radi se o malom stubu koji ima natpis sa dve strane. Znatni delovi spomenika sa natpisnom površinom su odlomljeni. Prikazan je na slici 3.

. . . . .

. . . . .

. . OI

. . LI

. . . OI

BRAT

U ŽI

VЬ BI

VIČE

MЬ Ѣ

I POS

SI BѢLѢ

GЬ POSTA

VIVЬ I PI

SA BOGIŠA


Sl. 3. Natpis iz Šetića

Spomenik koji predstavlja centralnu temu ovog rada pronašao je profesor Rajko Avramović u zaseoku Marčetići zabačenog sela Liplje, desetak kilometara uzvodno od Zvornika. Otkriće se desilo neposredno pred poslednji bosanski rat, pa iako je spomenik ubrzo prenet u dvorište Muzejske zbirke u Zvorniku, gde se i danas nalazi, ostao je nezapažen od strane stručne javnosti. Istina, profesor Avramović je vest o pronalasku objavio u dnevnom listu Glas Srpske, a fotografija ovog spomenika krasi internet-portal Turističke organizacije Opštine Zvornik. Međutim, u literaturi do sada nije opisan niti na odgovarajući način analiziran. Zaslužuje punu pažnju istoričara i zaljubljenika u istoriju po neobičnom i geometrijski pravilnom obliku, bogatstvu i raznovrsnosti reljefa na čitavoj njegovoj površini, veštini i umeću sa kojima je klesar rezao slova, kao i izuzetnom sadržaju natpisa.

Spomenik je izrađen od sivog krečnjaka, u kome su uočljive šupljine tipične za eroziju ovog materijala. Oblikom je stub petougaone osnove, koji se blago širi prema vrhu, a završava se lučno ulegnutim krovom na dve vode. Sleme je takođe prelomljeno na dve vode. Petougaonik u osnovi spomenika konstruisan je tako da mu je jedna stranica duža od ostalih (50 cm), dok su preostale 4 jednake (po 30 cm) i grade međusobno jednake uglove. Dakle nije pravilan, ali je približan pravilnom petouglu. Visina spomenika do najviše tačke slemena iznosi 140, a do najniže 134 centimetra. Visina do donje ivice “krova” iznosu 110 centimetara. Sve ovo je mereno od nivoa betona u kome je sada učvršćen.


Sl. 4. Pogled na spomenik s prednje strane iskosa


Sl. 5. Kompozicija na prednjoj strani spomenika, sa prvim delom natpisa

Prednja strana spomenika  je nad dužom stranicom petougla, a završava se trougaono pod krovnim površinama. Na njenoj donjoj polovini nalazi se reljefna kompozicija drveta života, koja nije retka na stećcima. Na krajevima grana drveta stilizovani su cvetovi od dve ukrštene crtice, koje bi mogle da predstavljaju i krst Sv. Andrije. Ovaj simbol se javlja na više mesta na spomeniku. Veoma slične biljne motive pronašao je Šefik Bešlagić na stećcima u selu Jelah, [14] koje nije daleko od Zvornika putem prema Vlasenici. Iznad drveta života predstavljena je kompozicija dva vojnika koji drže mačeve, jedan uz telo, a drugi prebačen preko ramena. Veoma je zanimljivo da su oni prikazani u kratkim pantalonama. Vojnici se na stećcima najčešće prikazuju u dugim pantalonama, preko kojih nose haljetak utegnut u pojasu. Ratnici u kratkim pantalonama smatraju se delom keltske ikonografije, a priča o tome odvela bi nas u rasprave o genezi kulture stećaka, što nije predmet ovog rada. Između vojnika uklesan je početni deo natpisa, tako da izgleda kao da oni drže stražu nad njim. Iznad glava vojnika se nalazi još jedan biljni motiv sa pomenutim ukrštenim crticama. Na sledećoj strani spomenika, desno od prednje, prirodno se nalazi nastavak natpisa. Natpis zauzima skoro celu ovu stranu, osim krajnjeg donjeg dela u kojem je ponovo jedan biljni motiv sa dva puta ukrštenim crticama. Na preostale tri bočne strane su kompozicije geometrijskih i biljnih motiva, od čega na dve lozice sa grozdovima, a na jednoj samo lozice. Motiv grozda je veoma čest u Podrinju, s obe strane Drine. Može se čak reći da predstavlja glavno obeležje reljefa na stećcima ovog podneblja. Profesor Avramović smatra da je klesarski stil koji je forsirao ovaj motiv nastao u dolini rečice Hoče, nedaleko od Zvornika. To bi mogao biti nastavak klesarske škole iz poznatog rimskog kamenoloma Dardagani, koji se nalazi 4-5 km od Zvornika, jer je vinova loza bila omiljeni motiv antičkih majstora.


Sl. 6. Pogled na spomenik sa zadnje strane


Sl. 7. Pogled na spomenik sa desne strane, drugi deo natpisa

Zanimljivo je da su na ovom spomeniku ukrašene i gornje dve, krovne površi. To nije baš uobičajeno na stećcima u obliku zasvođenog stuba, jer je svod najizloženiji dejstvu vode i mraza. Međutim, i taj deo reljefa je dobro očuvan. Na obe površi su prikazani medaljoni  unutar kojih su slični  motivi. Ponovo se radi o lozicama sa dve ukrštene crtice na vrhu, ali im je u medaljonima dat antropomorfni oblik. Moguće je da su u pitanju porodični simboli.

Svih sedam površi na spomeniku (pet bočnih i dve krovne) oivičene su vrlo izraženom, reljefnom cik-cak bordurom. Ovakva varijanta cik-cak bordure u romaničkom stilu nosi naziv “zupci testere“, i Bešlagić navodi da su je koristili majstori stećaka u Hecegovini, dok je u Podrinju izuzetno retka. Međutim, i sam ovaj autor je primer testeraste bordure ilustrovao fotografijom jednog stećka iz Šekovića, [15] što je opet u neposrednoj blizini Zvornika.

Početni deo natpisa čine 4 reda na prednjoj strani spomenika. Redovi su kratki, a slova sitnija (visine 4-5 cm), da bi se smestili u prostor između figura vojnika. Natpis se nastavlja u 13 redova na sledećoj strani udesno od prednje. Tu su redovi nešto duži i slova veća (4-7 cm visine). Prvi red na ovoj strani lučno prati svod spomenika, dok su ostali ukošeni, jer je klesar očigledno tražio najveći prostor između zubaca bordure. Reči koje se nastavljaju u istom redu razdvajane su dvotačkama. Između 11. i 12. reda umetnuta su, čini se neplanirano, tri međuredna slova. Zbog njih su tri poslednja slova u 12. redu značajno manje visine u odnosu na prethodna. Ova umetnuta slova su napravila zabunu kod čitanja tog dela natpisa, pa je iz tog razloga, a i detaljnijeg tumačenja i analize teksta, zatražena stručna pomoć arheologa dr Gordane Tomović. Ona je ponudila zaista sjajno rešenje za taj deo, koje usput podiže i značaj ovog natpisa kao istorijskog izvora.

 

+ PISA Ѡ

BRADЬ

+ SE LE

ŽI PR

 

ЬLjUBЬ

MЬČЬKЬ

NA SVOE

I ZEMLE

NA PLEM

ENITOI A

UBIŠE

GA

N

A ZVONIC

Ѣ A NE B

ѢŠE KRЬV

NO DLЬŽ

ЬN NI

KOMU

Klesar je odabrao da svoje ime ovekoveči na početku, umesto na kraju natpisa kao što je slučaj kod većine drugih spomenika na kojima postoji potpis majstora. Posledično, imamo i dve invokacije u vidu krsta: + (U ime Oca i Sina i Svetoga Duha) PISA OBRAD. Zatim ponovo: + (U ime Oca i Sina i Svetoga Duha), SE LEŽI PRELjUB MAČAK [16] NA SVOEI ZEMLjE NA PLEMENITOI. Kraj 10. i početak 11. reda je jasan: A UBIŠE, nakon čega slede umetnuta slova N i GA, pa u sledećem redu ZVONIC. Pronalazač spomenika, profesor Avramović, tumačio je ovo kao UBIŠE N. (njega, skraćeno) RAZBOJNICI, kako se i autoru isprva učinilo, jer ono međuredno G zbog oštećenja površine liči na R. S druge strane, očigledno je da iza slova Z stoji V, a ne B. Za rešenje koje predlaže dr Tomović potrebno je najpre uočiti da se na početku 12. reda, ispred slova Z, nalazi slovo A. Ono je skriveno u zupcima bordure, a pri tom još i prilično oštećeno. Postojanje ovoga slova potvrđuje i dobro uočljiva dvotačka ispred slova Z. Da je ZVONIC nastavak reči iz prethodnog reda, ne bi dvotačka tu stajala, jer ona može biti samo na početku nove reči. Pomenuto slovo A u borduri ne može biti nastavak od GA, već mora slediti iza slova N. Dakle, N i GA se moraju čitati inverzno od redosleda kojim stoje (ili  uzeti u obzir da GA ima višu poziciju od N). Prema čitanju dr Tomović, koje je nesumnjivo ispravno, početak ove rečenice glasi: A UBIŠE GA NA ZVONICE. Reč ZVONICE dobijena je nepravilnom (sa stanovišta savremene jezičke norme) palatalizacijom lokativa “na Zvonike“, u značenju “na Zvoniku“. [17] Prema tome, ovaj natpis sadrži jedan od prvih pomena grada Zvonika! Nastavak rečenice, u čemu se slaže prvobitno čitanje profesora Avramovića i dr Tomović, glasi: A NE BJEŠE KRIV NI DUŽAN NIKOMU. Autor će ovde predložiti još jedno rešenje. S obzirom da je reč KRЬV zapisana sa znakom za poluglas, a ne slovom I, logičnije bi bilo čitati je kao KRV, a ne kao KRIV. Prvo slovo u 15. redu zaista liči na N, ali drugo nikako ne može biti I, već se jasno vidi kao O. U tom slučaju čitalo bi se KRVNO. Druga mogućnost je da prvo slovo u 15. redu nema dve vertikalne crte (te samim tim ne može biti N), već da se tu stoji samo jedna crta, koja vezana sa O daje slovo Ю. Zaista, s prednje strane slova O uočava se s njim povezana horizontalna crtica. U tom slučaju, čitalo bi se KRVJU. Obe ove varijante, DUŽAN KRVNO ili DUŽAN KRVJU, navode na postojanje običaja krvne osvete u Podrinju. Odnosno, u ovom slučaju, pisac odriče da su ubice imale osnova za krvnu osvetu nad pokojnikom.

Premda su slova, zbog lošeg planiranja  prostora, neujednačene veličine, po svim ostalim parametrima tekst predstavlja delo veštog klesara. Linije slova su duboke, klesane kosim rezom, ujednačene debljine, a slobodni krajevi linija se završavaju stopicama. Tip slova je ustavni, uglasti, a majstor se uglavnom dosledno pridržavao izabranih oblika. Naročito je zanimljiva zatvorena forma slova Ž, zatim U sa kracima prelomljenim na dole, R lučno povijeno udesno, i petopotezno [18] D sa trouglastim nožicama u 15. redu (u 2. redu je klasično trapezasto D). Sva slova A su sa jednom nožicom (nisu račvasta), ali je njihov oblik uglast, tako da se i tip ovog slova može odrediti kao ustavni, nasuprot brzopisnom omčastom A. Slova B i V su dosledno pisana ustavno, sa uglastim petljicama. Kod V je gornja petljica manja od donje. Slovo E je isključivo srpastog oblika, a I u klasičnom ustavnom obliku, identično kao savremeno N. Slovo Z je ustavno, sa uglastim gornjim delom i gotovo kaligrafski izvijenom donjom kukicom. Slovo K je dvodelno, sa uspravnom prvom crticom. Druga crtica je u 6. redu prostog srpastog oblika, dok je u 14. redu kaligrafski izvijena. Zanimljiv je slučaj trećeg slova K, na početku poslednjeg, 17. reda. Tu zbog bordure nije bilo mesta za celo slovo, pa je urezan samo drugi, izvijeni deo. Slovo L u 3. redu ima prelomljen vrh, dok su sva ostala L prostog račvastog oblika.  N je potpuno identično savremenom latiničnom obliku, sa kosom crtom koja se spušta sleva nadesno, od vrha leve vertikalne, do dna desne vertikalne crte. Slovo O je zašiljeno sa gornje i donje strane.

Vrlo je zanimljiv oblik slova Ѡ u imenu klesara. Nije uobičajeno da ovo slovo ima viši središnji deo u odnosu na krajeve, a ovde je to veoma izraženo. Izgleda kao da je klesar upotrebio ligaturu Ѿ (OT) [19] da bi napisao slovo Ѡ, greškom, ili je pak hteo na taj način svoje ime da učini kitnjastijim. Na natpisu se uočava samo jedna prava ligatura, i to na samom početku (PI).

Po uglastom ustavnom obliku slova, natpis Preljuba Mačka pokazuje izvesne sličnosti sa natpisima Braje Tvrdojevića i Milca Crnića. Milčev natpis poseduje čak i oštrije uglaste oblike (kod njega su uglaste i forme slova U i Č). Međutim, po oblicima D i Ž  Preljubov natpis izdvaja se od svih ostalih na području Zvornika, na kojima ova dva slova imaju klasičan izgled. Takvo D i Ž nisu uočeni ni na šest natpisa sa područja Borine, [20] dok se petopotezno D javlja na nekima od spomenika pronađenih nedavno u Bijeljini. [21] Petopotezno D je dosledno korišćeno u srednjovekovnim natpisima iz Dubnice kod Kalesije, što je takođe u neposrednoj blizini Zvornika (javlja se šest puta na natpisu Dabiživa Draškovića). Međutim, natpisi iz Dubnice pokazuju znatno mlađe morfološke osobine kojih nema na zvorničkim (V čisto kvadratnog oblika, tronogo T, A sa omčicom na sredini vertikalne crtice, upotreba slova Ć). Ipak, svi pomenuti natpisi nemaju oblik Ž ni približno nalik ovom na Preljubovom spomeniku.

Među pouzdano datovanim natpisima petopotezno D sa trouglastim nožicama prvi put se javlja u natpisu vojvode iz Rečana 1370. godine. Početkom XV veka upotrebljavano je na bosanskim nadgrobnicima, [22] a posle 1434. godine ne pojavljuje se više do kraja XV veka. [23] Slovo U sa prelomljenim kracima može se naći u natpisu Vignja Miloševića iz 1404. godine.

Analogija za oblik slova Ž pronađena je u natpisu Divca zlatara iz sela Mršića kod Vlasenice, [24] tridesetak kilometara južno od Zvornika. Međutim, na Divčevom spomeniku sva ostala slova imaju znatno obliju formu, donji deo slova U je izrazito veliki i okrugao,  a upadljivo je i brzopisno Z u obliku brojke 7 (pri kraju drugog reda). Tako se može zaključiti da je na Divčevom natpisu zaobljeno Ž više osobina klesarevog “rukopisa” nego vremena nastanka. Ovaj natpis Vego, bez obrazloženja, datuje u XV vek.

 

Slovo Ž sa lučno savijenim kracima (uopšteno gledano, ne samo zatvorene forme) češće je korišćeno tokom XIV veka. U XV veku, naročito na područjima bliskim Zvorniku, preovlađuju pravolinijski oblici Ž, jednostavniji za klesanje,  načinjeni od tri proste ukrštene crtice, ili sa vodoravnom crticom umesto gornjih krakova.

Sve pomenute morfološke osobine teksta, uz upotrebu slova V sa potpunim petljicama, određuju gornju granicu nastanka natpisa Preljuba Mačka u prve decenije XV veka. Donju granicu nije moguće pouzdano postaviti. Možda je previše smelo tvrditi da ovaj natpis sadrži prvi pisani pomen grada Zvonika, stariji od onog u dubrovačkom dokumentu iz 1410. godine. Ipak, on nas navodi na značajan zaključak da su ne samo Dubrovčani, već i lokalno stanovništvo, koristili naziv Zvonik. Glas R u imenu grada definitivno se pojavio tek sa učvršćivanjem osmanske vlasti.

Opisani natpis pokazuje se kao značajan istoriografski izvor kroz tri podatka: pomen imena grada, imena klesara Obrada, i samog Preljuba Mačka - pripadnika lokalnog nižeg plemstva. O Preljubovom poreklu svedoči uobičajena fraza da je on sahranjen “na svojoj plemenitoj zemlji”, odnosno na baštini nasleđenoj od predaka. U turskom defteru iz 1476. godine, među posadnicima zvorničke tvrđave pominje se Tvrdolj sin Mačka. [25] Ukoliko je čitanje njegovog prezimena sa osmanskog pisma tačno, Tvrdolj bi mogao biti direktan Preljubov potomak. U doba kada su patronimična prezimena retko trajala duže od jedne generacije, samo ovako osobeno prezime moglo se preneti kroz nekoliko kolena. Za posadnike zvorničke tvrđave 1476. godine defter navodi da su u pitanju “martolosi koji su došli sa strane”, odnosno vojnici hrišćanske veroispovesti iz okolnih sela, u koje svakako spada i Liplje.

Osnovni nedostatak dubrovačkih dokumenata, kao izvora za proučavanje srednjovekovne istorije naših krajeva, jeste što oni u najvećem broju slučajeva govore o samim Dubrovčanima: njihovim poslovima, međusobnim odnosima i sporovima. Iz tih dokumenata može se izvući tek poneki podatak o mestu na koje se odnose, a gotovo ništa o lokalnim stanovnicima. Nevolju sa osmanskim dokumentima, pored toga što su pozniji, predstavlja pismo kojim su pisani. Zbog neprilagođenosti osmanskog pisma našem jeziku, ponekad ni najbolji orijentalisti ne mogu sa sigurnošću da tvrde kako se neko lično ime ili toponim čitaju. U takvim okolnostima, retki stari nadgrobni natpisi predstavljaju prvorazredni izvor i jedino svedočanstvo o srednjovekovnim stanovnicima naših krajeva.

 

AUTOR: Nebojša Mićić

Tekst preuzet sa sajta: STANAK. ORG

 

[1] Istraživanje predosmanskih pisanih izvora o Zvorniku započeo je akademik Mihailo Dinić u Dubrovačkom arhivu (Za istoriju rudarstva u srednjovekovnoj Srbiji i Bosni, I deo, Beograd 1955, str. 31-38), dok je osmanske izvore načeo Hamdija Kreševljaković (“Stari bosanski gradovi”, Naše starine I, Sarajevo 1953, str. 7-45). Na osnovu njihovih radova i dodatnih istraživanja, Đoko Mazalić objavljuje hronološki pregled istorije Zvornika od prvog (tada poznatog) pomena 1412. godine do kraja osmanske vlasti 1879. godine (“Zvonik (Zvornik) stari grad na Drini”, Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu, nova serija - sveska X, Sarajevo 1955, str. 73-116). Potom je srednjovekovnu prošlost, na osnovu dubrovačkih izvora, šire istražila Desanka Kovačević – Kojić (“Zvornik (Zvonik) u srednjem vijeku”, Godišnjak Društva istoričara Bosne i Hercegovine, godina XVI, Sarajevo 1965, str. 19-35), dok je prvo vreme osmanske vlasti detaljno obradio Adem Handžić u temeljnoj studiji “Zvornik u drugoj polovini XV i u XVI vijeku” (Godišnjak Društva istoričara Bosne i Hercegovine, godina XVIII, Sarajevo 1970). Najzad, Desanka Kovačević - Kojić je 1978. godine, na osnovu novootkrivenog dokumenta, neznatno pomerila datovanje prvog pomena Zvornika (Zvonika) u 1410. godinu.

[2] Dr Desanka Kovačević - Kojić, Gradska naselja srednjovjekovne bosanske države, Sarajevo 1978, str. 58.

[3] Za istoriju rudarstva u srednjovekovnoj Srbiji i Bosni, I deo, str. 36.

[4] Pojedini srpski istoričari izbegavaju da koriste termin stećak, jer je on preuzet iz govora hrvatskog stanovništva u Hercegovini. Međutim, u srpskom jeziku jednostavno ne postoji adekvatan naziv, već bi ovi spomenici morali da se imenuju opisno. Zbog toga se “stećak” ustalio i u našoj literaturi. Detaljna rasprava o upotrebi termina “stećak” može se naći u knjizi Mramorje – stećci Zapadne Srbije, autora Emine Zečević (Beograd, 2002)

[5] Drago Vidović, “Srednjovjekovni nadgrobni spomenici u okolini Zvornika”, Naše starine III, Sarajevo 1956, str. 221-238.

[6] Učestanost ukrasa i natpisa na stećcima nešto je veća u Hercegovini u odnosu na ostale krajeve. Međutim, u blizini Zvornika nalazi se područje koje znatno odskače od pomenute statistike. U opštini Lopare, koja se do rata neposredno graničila sa Zvornikom, zabeleženo je 24 natpisa na ukupnom broju od 356 stećaka, što iznosi preko 5%! U susednoj Bijeljini, na području gde ima vrlo malo očuvanih nekropola stećaka, pronađeno je 2002. godine čak 23 srednjovekovnih natpisa. Spomenici sa natpisima su bili ugrađeni u temelje bijeljinske Atik džamije i otkriveni su prilikom rekonstrukcije tog verskog objekta. U zbiru sa 5 ranije poznatih, to daje čak 28 natpisa na području Bijeljine. Očigledno je da područje na potezu od Lopara, preko Majevice, pa do Bijeljine čini zonu u kojoj je bila aktivna neka klesarska škola izuzetno pismenih majstora.

[7] Bešlagić, Katološko-topografski pregled, str. 54.

[8] Isto, str. 451.

[9] Tomo Dragičević i Vid Vuletić - Vukasović, “Natpis u selu Zaseoku”,  Glasnik Zemaljskog muzeja u Bosni i Hercegovini, godina 2, knjiga 3, Sarajevo 1890, str. 297.

[10] Autori članka iz 1890. godine navode 4 spomenika, a do Vidovićevog istraživanja su ostala 2

[11] Lj. Stojanović, Stari srpski zapisi i natpisi, knjiga III, Beograd 1905, str. 2, redni broj 4732.

[12] Marko Vego, Zbornik srednjovjekovnih natpisa Bosne i Hercegovine, knjiga IV, Sarajevo 1970, str. 134-135, redni broj 311.

[13] Isto, str. 130-131, natpis je pod rednim brojem 308.

[14] Šefik Bepšlagić, “Stećci oko Kušlata i Nove Kasabe”, Članci i građa za kulturnu istoriju istočne Bosne IX, Tuzla 1972, str. 65-75.

[15] Šefik Bešlagić, Stećci - kultura i umjetnost, Sarajevo 1982, str. 144-145.

[16] Gordana Tomović je, na osnovu uvida u fotodokumentaciju, predložila čitanje prezimena pokojnika kao Manak ili Manjak, smatrajući takvo prezime primerenijim srednjovekovnom periodu. Inače je ovaj red najteži za čitanje, jer je natpisna površina s vrha dosta erodirana. Autor je ostao pri stanovištu da je po sredi slovo Č, odnosno da prezime glasi Mačak.

[17] Ovakav način govora danas je osobina kosovsko-resavskog dijalekta, koji pripada području prilično udaljenom od Podrinja. Dakle, ovaj natpis može biti vrlo značajan i istraživačima istorije jezika.

[18] Ovakav oblik slova D ponekad se naziva i jednopotezni, prema načinu njegovog pisanja na papiru, kao kada crtamo pentagram bez podizanja olovke.

[19] Ligatura Ѿ (OT) je nastala spajanjem slova Ѡ i T, tako što je maleno T postavljeno da stoji na vrhu Ѡ. U crkvenoslovenskim spisima korišćena je za označavanje porekla, u značenju “od“, slično kao nemačko von ili francusko de. Ovde joj svakako nije mesto.

[20] Sela Borina, Brasina i Radalj nalaze se na desnoj obali Drine, u Srbiji, ali neposredno preko puta Zvornika. Tu je pronađeno šest srednjovekovnih nadgrobnih natpisa, koje je detaljno obradila Gordana Tomović u radu “Nadgrobni natpisi iz Podrinja“  (Istorijski časopis, XXIX-XXX, Beograd, 1983, str. 47-62)

[21] Mirko Babić, Gordana Tomović, “Starosrpski natpisi iz Bijeljine”, Mešovita građa XXII, Beograd 2004, str.  81-104.

[22] Natpisi Bogdana Hateljevića (1398-1404) i Vlatka Vlađevića (1399-1407)

[23] Gordana Tomović, Morfologija ćiriličnih natpisa na Balkanu, Beograd 1974, str. 18.

[24] Marko Vego, Zbornik srednjovjekovnih natpisa Bosne i Hercegovine, knjiga IV, Sarajevo 1970, str. 52-53.

[25] A. Handžić, “Zvornik u drugoj polovini XV i u XVI vijeku”, str. 160-161.

slika dana:

nosilac projekta:

pordžali:

baner dijaspora.jpg

ministarstvo prosvjete baner.jpg

Ključne riječi:

Mramorje Stećci Zapisi