HRIŠĆANSKI SIMBOLI GROZDA I LOZE NA HUMSKIM I BOSANSKIM STEĆCIMA | Plemenito

HRIŠĆANSKI SIMBOLI GROZDA I LOZE NA HUMSKIM I BOSANSKIM STEĆCIMA | Plemenito

HRIŠĆANSKI SIMBOLI GROZDA I LOZE NA HUMSKIM I BOSANSKIM STEĆCIMA


Simboli loze i grozda na srednjovjekovnim nadgrobnim spomenicima-stećcima, pod kojima su sahranjivani naši preci u srednjem vijeku na područjima Humske zemlje, Bosne, Raške, Dalmacije, Crne Gore, jedan je od najčešćih ukrasa na ovim spomenicima.

Pored nekoliko izuzetaka, simbol grozda najčešće je prikazan kako izlazi iz voluta (lat. volutum-zavojnica) dvostruke spirale. Volute se koriste u arhitekturi još od antike – grčki stubovi, preko srednjeg vijeka – u crkvenoj i svetovnoj arhitekturi,  do današnjih dana. Na desnoj obali rijeke Nišave, na terenu kasnoantičke nekropole u Jagodin-mali, 1953. godine otkrivena je ranovizantijska grobnica, na čijim zidovima su prikazani simboli raja – vinova loza, grozdovi i ptice. Grobnica se datuje u period od sredine IV do polovine V vijeka.


Vizantijski kapitel (lat. caput-glava,  gornji najviši dio stuba) sa volutama i krstom.

Kompozicija krsta spojenog sa lozom čini osnovu hrišćanske ikonografije. Ona proističe iz Hristovih riječi upućenih apostolima: „Ja sam istinski čokot, i Otac Moj je vinogradar“. (Jovan 15:1)

Ova rečenica iz Jevanđelja po Jovanu kad se protumači govori nam: Ja sam pravi čokot tj. čokot koji niko i ništa ne može nagristi, oštešiti, uništiti, usmrtiti. Sav je besmrtan i večan, jer je On sam sva besmrtnost božanska i sva večnost božanska. A On, Bogočovek, je to Svojim božanstvom. Iako čovek, on je Svojim božanstvom sav u Ocu, sav u Svetoj Trojici. Zato i veli za Oca svog: 'i Otac je Moj vinogradar' . Znači: bogočovečansko delo spasenja sveta je delo ne samo Sina Božijeg, Bogočoveka Isusa, nego i Boga Oca. Sva Sveta Trojica radi na tome, a Sin je najneposrediiji posrednik toga među ljudima, jer je čovek, jer je Sin Čovečiji.“


Sveštenički epitrahilj sa vinovom lozom

Prikazi slični ovima na stećcima često se nalaze i na drugim hrišćanskim nadgrobnim spomenicima, od kojih je, možda, najbliži ukras sa groba Jaroslava Mudrog iz 11. vijeka u Kijevu. Slična kompozicija nalaze se, dalje, na mozaiku u apsidi bazilike San Clemente u Rimu. U oba slučaja krst se nalazi između voluta dvostruke spirale. Prikaz loze i grozdova vidimo i u srpskim pravoslavnim crkvama, kako onim starim tako i novijim.


Manastir Sv. Vasilija Ostroškog, Bijeljina.

Kako je dvostruka spirala bila u srednjem vijeku povezana sa funkcijom rađanja, njeno povezivanje sa krstom u ovim okolnostima ne iznenađuje. Na nadgrobnim spomenicima krst, dvostruka spirala i grozd treba da posvjedoče stapanje pokojnika sa Hristom kroz vino pričešća i njegovo neizbježno ponovno rađanje na nebu.


Perućac, Bajina Bašta, Srbija.

Rasprostranjenost motiva grozda na stećcima može se možda vezati za rad jednog majstora ili jedne klesarske škole. Taj motiv se pojavljuje na prostoru od  Stoca do Kalinovika i Dobrog Polja u Bosni, i dalje do Zvornika i gornjeg toka Drine.


„Svatovsko groblje“ Buložani (Kozluk kod Zvornika)

Upada u oči da su ovo oblasti u kojima je, u srednjem vijeku, bila dominantna srpska pravoslavna crkva, naročito u istočnoj Hercegovini, ili su oblasti u kojima su se nalazili centri srpske pismenosti, umjetnosti i duhovnosti (Podrinje i Hercegovina). Nekropola sa možda i najviše stećaka ukrašenih grozdom i lozom jeste nekropola na Radimlji kod Stoca. To je porodično groblje srpske pravoslavne velikaške porodice Hrabrena-Miloradovića, koji su između ostaloga bili i ktitori manastira Žitomislić. Na osnovu ovoga možemo pretpostavitit da su majstori, koji su ukrašavali stećke na ovim područjima, crpili nadahnuće i inspiraciju iz pravoslavne umjetnosti srpskih srednjovjekovnih manastira i crkvi (Žitomislić, Tvrdoš, Dobrun, Mileševa, crkve Hrabrena-Miloradovića u okolini Stoca, itd.).


Ljubljenica kod Stoca


Radimlja kod Stoca. 


Inditija - prekrivač za Časnu trpezu.



Crkveni barjaci.

Za kraj donosimo još nekoliko citata iz Jevanđelja po Jovanu, u kojima je predstavljeno značenje simbola loze i čokota:

„Svaku lozu na Meni koja ne rađa roda odsijeca je; a svaku koja rod rađa čisti je da više roda rodi.“ (15:2)

„Ostanite u Meni i Ja ću u vama. Kao što loza ne može roda roditi sama od sebe ako ne ostane na čokotu, tako ni vi ako u Meni ne ostanete.“ (15:4)

„Ja sam čokot, a vi loze. Ko ostaje u Meni i Ja u njemu, taj donosi mnogi plod, jer bez Mene ne možete činiti ništa.“ (15:5)

„Ko u Meni ne ostane, izbaciće se napolje kao loza, i osušiće se, i skupiće je, i u oganj baciti, i spaliti.“ (15:6)

 

IZVOR: Marian Wenzel, Ukrasni motivi na stećcima – Ornamental motifs on tombstones from medieval Bosnia and surrounding regions, Sarajevo,1965;SVETOSAVLjE–PRAVOSLAVNO HRIŠĆANSTVOSRBSKOG STILA I ISKUSTVA; SPOMENICI KULTURE U SRBIJI; Pravoslavni butik.

PRIREDIO: Boris Radaković 

slika dana:

nosilac projekta:

pordžali:

baner dijaspora.jpg

ministarstvo prosvjete baner.jpg

Ključne riječi:

Stećci Mramorje Crkva Relikvije